Beenorthese kiezen: eerst het loopprobleem, dan de orthese
Dr. Merel-Anne Brehm over precisiediagnostiek, stijfheidoptimalisatie en multidisciplinaire samenwerking bij beenorthesezorg
Bij beenorthesezorg volstaat het niet om te vertrekken vanuit de diagnose. Twee patiënten met dezelfde neuromusculaire aandoening kunnen een heel ander looppatroon, andere compensaties en andere functionele doelen hebben. Een orthese die technisch correct is, kan daardoor in de praktijk toch onvoldoende effect hebben op stabiliteit, energieverbruik of loopsnelheid.
De betere vraag is dus niet: welke orthese past bij deze aandoening? Wel: welk loopprobleem willen we oplossen, waardoor ontstaat het, en welke orthese-eigenschappen zijn daarvoor nodig? Net daar wringt het in de praktijk nog vaak.
Bij patiënten met kuitspierzwakte, bijvoorbeeld, wil je met een enkel-voetorthese vaak drie dingen bereiken: de stabiliteit verbeteren, het energieverbruik tijdens het stappen verlagen en de loopsnelheid verhogen. Toch blijkt dat niet vanzelfsprekend.
In ons onderzoek1 bij 34 Nederlandse patiënten met kuitspierzwakte zagen we dat bij ongeveer de helft het energieverbruik en de loopsnelheid niet verbeterden met orthese tegenover zonder orthese”, vertelt dr. Merel-Anne Brehm, senior onderzoeker aan de afdeling Revalidatie van Amsterdam UMC. “Er werden veel verschillende types voorgeschreven. Vaak was er geen duidelijke relatie tussen de mate van spierzwakte en de stijfheid van de orthese. De keuze gebeurde eerder op basis van trial-and-error.”
Dr. Brehm onderzoekt al zo’n 25 jaar hoe beenorthesen bij slappe verlammingen van de beenspieren het lopen en functioneren van patiënten beter kunnen ondersteunen. Uit dat werk groeide in 2012 de Nederlandse richtlijn ‘Beenorthesen naar maat bij slappe verlammingen’: een gestandaardiseerd multidisciplinair stappenplan om tot de meest geschikte orthesezorg te komen, aangevuld met werkprotocollen en praktische beslisschema’s.
Die richtlijn wordt momenteel herzien op basis van nieuwe wetenschappelijke evidentie. Tegelijk onderbouwt recent onderzoek2 waarom die gestructureerde aanpak belangrijk is.
Ook voor België is dat relevant, omdat de aanpak van beenorthesezorg vandaag sterk kan verschillen per centrum en per multidisciplinair team.
Gespecialiseerde, richtlijngebaseerde orthesezorg helpt mensen met neuromusculaire aandoeningen om persoonlijke doelen beter te behalen, verbetert hun ervaren functioneren en is kosteneffectief vanuit maatschappelijk perspectief.
Wat zegt de richtlijn?
De richtlijn ‘Beenorthesen naar maat bij slappe verlammingen’ beschrijft het volledige traject van hulpvraag tot evaluatie. De kern: een orthese wordt niet gekozen op basis van diagnose alleen, maar op basis van het concrete loopprobleem en de onderliggende stoornissen.
Van diagnose naar precisiediagnostiek
“Vaak nog wordt een orthese voorgeschreven op basis van de diagnose”, zegt dr. Brehm. “Iemand heeft bijvoorbeeld een spierziekte, dus dan moet er een enkel-voetorthese komen. Maar een diagnose zegt niet genoeg. De ene patiënt heeft heel andere stoornissen dan de andere. Je moet kijken naar de ernst en uitgebreidheid van de spierzwakte, naar andere stoornissen en naar wat dat concreet doet met het looppatroon.”
Daarom vertrekt gespecialiseerde beenorthesezorg vanuit het functionele probleem. Waarom valt iemand? Waarom kost stappen zoveel energie? Welke compensaties gebruikt de patiënt? En welke gangbeeldafwijkingen, sensibiliteitsstoornissen of contracturen liggen daaronder?
Om dat beter te begrijpen, werkt het team van dr. Brehm met precisiediagnostiek. Daarbij wordt onder meer 3D-gangbeeldanalyse gebruikt om het looppatroon in detail te bekijken. Zo wordt duidelijk welke afwijkingen optreden tijdens het stappen, hoe die samenhangen met de onderliggende stoornissen en welke eigenschappen een orthese nodig heeft om dat probleem zo goed mogelijk te corrigeren.
De juiste stijfheid voor het juiste loopprobleem
Volgens dr. Brehm is vooral de veerstijfheid van de enkel-voetorthese een belangrijke factor. “De veerstijfheid bepaalt in grote mate welk effect de orthese kan hebben. Iemand met een lichte spierzwakte heeft een andere stijfheid nodig dan iemand die volledig verlamd is in de onderbenen.”
“De patiënt heeft een klacht, maar de oorzaak van die klacht is bepalend voor de keuze”, legt dr. Brehm uit. “Je probeert de stijfheid zo goed mogelijk te matchen met het loopprobleem. Tegelijk moet je rekening houden met wat iemand ermee wil doen. Wil de patiënt vooral veilig korte afstanden stappen? Of net veel en snel kunnen wandelen? Dat maakt de keuze complexer, maar ook gerichter.”
Expertise samenbrengen op het juiste moment
Die vertaalslag van hulpvraag naar orthese-eigenschappen vraagt meer dan technische kennis alleen. Volgens dr. Brehm zit de kracht van gespecialiseerde beenorthesezorg in het samenbrengen van klinische, biomechanische en technische expertise.
In de ideale situatie werken onder meer een revalidatiearts, orthopedisch verstrekker, kinesitherapeut en gangbeeldanalist nauw samen.
Aandachtspunten voor de praktijk
Niet elk centrum beschikt over een gangbeeldlabo, meetapparatuur of een gespecialiseerd team. Toch kan je het keuzeproces al aanscherpen door kritisch te doorgronden waarom de patiënt valt, trager stapt of sneller vermoeid raakt. Dan kan je verschillende stijfheden testen.
“Wat je minimaal kan doen, is de patiënt orthesen met verschillende stijfheden laten testen”, zegt dr. Brehm. “Laat hem enkele eenvoudige looptesten doen om het effect op het looppatroon te zien, maar vraag ook hoe het aanvoelt. Die combinatie geeft al waardevolle informatie voor de keuze.”
Evidence-based kijken naar hulpmiddelenzorg
Voor dr. Brehm is dat misschien wel de bredere boodschap:
Technische orthopedie moet sterker evidence-based worden. Het vakgebied heeft een ambachtelijke traditie, en die blijft waardevol. Maar ervaring alleen volstaat niet altijd.
“Er is nog veel onderzoek nodig”, zegt ze. “We moeten meer met een wetenschappelijke bril naar dit soort behandelingen kijken. Uiteindelijk wil je dat elke patiënt de orthese krijgt die hij of zij nodig heeft.”
Het onderzoek van dr. Brehm sluit sterk aan bij de richting waarin ook Vigo al langer werkt. Zo besteden we in innovatieprojecten ook aandacht aan de veerstijfheid van enkel-voetorthesen en de vraag hoe we productkeuzes beter kunnen onderbouwen. Het is motiverend om te zien dat die complexe materie ook vanuit de wetenschap wordt aangepakt.
Tegelijk vraagt evidence-based hulpmiddelenzorg tijd en middelen. Onze sector heeft de ruimte nodig om onderzoek te voeren en de nodige evidentie op te bouwen. Het risico is dat producten vandaag uit terugbetaling verdwijnen of er niet in geraken omdat de evidentie nog onvoldoende beschikbaar is. Maar een gebrek aan beschikbare evidentie betekent niet automatisch dat een hulpmiddel geen adequate zorg biedt.
Insights 9
Dit artikel werd gepubliceerd in editie 9 van Insights-magazine, orthopedic news by Vigo Ottobock Care.
Referenties:
- Waterval, N. F. J., Brehm, M. A., Harlaar, J., & Nollet, F. (2020). Description of orthotic properties and effect evaluation of ankle-foot orthoses in non-spastic calf muscle weakness. Journal of rehabilitation medicine, 52(3), jrm00026. https://doi.org/10.2340/165019...
- Van Duijnhoven, E., Koopman, F. S., Tuijtelaars, J., Altmann, V., VAN Dongen, J. M., Janse, M., Nollet, F., & Brehm, M. A. (2025). Specialized orthotic care to improve functioning in adults with neuromuscular disorders: results of an open-label blinded end-point randomized controlled trial. European journal of physical and rehabilitation medicine, 61(3), 496–508. https://doi.org/10.23736/S1973...
Deel het artikel